اگر متوجه شدید یکی از اعضای خانواده پس از مدتی پاکی دوباره مواد مصرف کرده است، اولین کار حفظ ایمنی و تماس با فرد متخصص است. سرزنش، تهدید، بازجویی و تصمیمهای عجولانه معمولاً شرایط را پیچیدهتر میکنند و ممکن است باعث پنهانکاری یا ادامه مصرف شوند.
لغزش در ترک اعتیاد را نباید بیاهمیت دانست، اما وقوع آن نیز لزوماً به معنای از بین رفتن تمام نتایج درمان نیست. این اتفاق نشان میدهد که برنامه مراقبت و پیشگیری از عود باید دوباره بررسی و متناسب با شرایط فرد اصلاح شود.
تفاوت لغزش با بازگشت کامل به مصرف چیست؟
در گفتوگوهای درمانی، معمولاً «لغزش» به یک بار مصرف یا یک دوره کوتاه بازگشت به مصرف گفته میشود. «عود» یا بازگشت کامل زمانی است که مصرف ادامه پیدا میکند و فرد دوباره به الگوی قبلی وابستگی نزدیک میشود.
مرز میان این دو همیشه کاملاً مشخص نیست. یک بار مصرف نیز میتواند به ادامه مصرف منجر شود؛ به همین دلیل بهتر است خانواده منتظر تکرار آن نماند و از همان ابتدا برای ارزیابی تخصصی اقدام کند.
هدف از این تفاوتگذاری، کوچک شمردن لغزش نیست. هدف این است که خانواده بداند هنوز میتوان پیش از شدت گرفتن مشکل، فرد را به مسیر درمان بازگرداند.
چرا بعضی افراد بعد از ترک دوباره مصرف میکنند؟
بازگشت به مصرف معمولاً فقط یک علت ندارد. فشار روانی، مشکلات خانوادگی، ارتباط دوباره با افراد مصرفکننده، احساس تنهایی، اختلال خواب و قطع جلسات درمانی میتوانند بخشی از عوامل مؤثر باشند.
گاهی فرد تصور میکند بعد از مدتی پاکی میتواند مصرف را کنترل کند. جملههایی مانند «فقط همین یک بار»، «دیگر وابسته نمیشوم» یا «الان روی خودم کنترل دارم» ممکن است از نشانههای افزایش خطر باشند.
افسردگی، اضطراب، تحریکپذیری، خاطرات آسیبزا و مشکلات روانپزشکی درماننشده نیز میتوانند احتمال بازگشت را افزایش دهند. به همین دلیل، بررسی وضعیت روانی فرد باید بخشی از ارزیابی پس از لغزش باشد.
برخی افراد پس از بهتر شدن علائم جسمی، دارو یا جلسات روانشناسی را بدون هماهنگی قطع میکنند. این تصمیم ممکن است فرد را بدون برنامه حمایتی در برابر وسوسهها و موقعیتهای پرخطر قرار دهد.
علائم هشدار قبل از بازگشت به مصرف
بازگشت به مصرف همیشه ناگهانی اتفاق نمیافتد. در بسیاری از موارد، تغییراتی در افکار، احساسات و رفتار فرد ایجاد میشود که خانواده میتواند آنها را زودتر تشخیص دهد.
نشانههای احتمالی عبارتاند از:
- قطع یا نامنظم شدن جلسات روانشناسی و گروههای حمایتی
- بینظمی شدید در خواب و برنامه روزانه
- کنارهگیری از خانواده و فعالیتهای سالم
- ارتباط دوباره با دوستان یا محیطهای مرتبط با مصرف
- درخواستهای مالی نامشخص و پنهانکاری درباره هزینهها
- تحریکپذیری، عصبانیت یا تغییر محسوس خلق
- صحبت مکرر درباره لذت مصرف گذشته
- بیتفاوتی نسبت به برنامه درمان و مسئولیتهای روزانه
- نگهداری شماره تماس افراد مرتبط با تهیه مواد
- غیبتهای بیدلیل یا خاموش کردن طولانی تلفن همراه
- کاهش توجه به بهداشت، تغذیه و ظاهر شخصی
- گفتن جملاتی مانند «دیگر مشکلی ندارم» یا «یک بار مصرف چیزی را خراب نمیکند»
دیدن یک نشانه بهتنهایی اثبات نمیکند که فرد دوباره مصرف کرده است. بهتر است خانواده مجموعه تغییرات را بررسی کند و به جای اتهامزنی، گفتوگویی آرام و مستقیم داشته باشد.
در ۲۴ ساعت اول بعد از لغزش چه کنیم؟
واکنش خانواده در ساعتهای اول اهمیت زیادی دارد. اولویت باید بهترتیب حفظ جان، جلوگیری از رفتارهای پرخطر و برقراری ارتباط با تیم درمان باشد.
۱. ابتدا وضعیت جسمی و هوشیاری را بررسی کنید
اگر فرد بیهوش است، بهسختی نفس میکشد، لبهایش کبود شده، تشنج دارد یا نمیتوان او را بیدار کرد، سریع با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. درد قفسه سینه، توهم شدید، آشفتگی غیرقابلکنترل و تهدید به خودکشی یا آسیب به دیگران نیز نیازمند اقدام فوری است.
فردی را که سطح هوشیاری طبیعی ندارد تنها نگذارید. به او داروی خوابآور، آرامبخش، الکل یا ماده دیگری ندهید و تلاش نکنید با روشهای خانگی او را وادار به استفراغ کنید.
بعد از یک دوره پاکی، تحمل بدن نسبت به بعضی مواد کاهش پیدا میکند. به همین دلیل، مصرف مقداری که فرد در گذشته تحمل میکرده است میتواند این بار خطر مسمومیت یا اوردوز بیشتری داشته باشد.
۲. اجازه رانندگی یا خروج پرخطر ندهید
اگر احتمال مصرف وجود دارد، فرد نباید رانندگی کند یا با موتورسیکلت از خانه خارج شود. کلید خودرو را بدون درگیری فیزیکی در محل امنی قرار دهید و از یک عضو آرام خانواده برای همراهی کمک بگیرید.
اگر فرد پرخاشگر است یا احتمال خشونت وجود دارد، امنیت خانواده در اولویت قرار دارد. اعضای خانواده، بهویژه کودکان، باید از محیط درگیری دور شوند و در صورت وجود خطر فوری از خدمات اضطراری کمک گرفته شود.
۳. در زمان مسمومیت بحث نکنید
زمانی که فرد تحتتأثیر مواد است، بحث درباره علت مصرف یا گرفتن قولهای جدی نتیجه قابل اعتمادی ندارد. گفتوگو را به زمانی موکول کنید که سطح هوشیاری و تمرکز او بهتر شده باشد.
میتوانید کوتاه و روشن بگویید: «الان هدف ما این است که مطمئن شویم حالت خطرناک نیست. وقتی وضعیتت بهتر شد، درباره ادامه درمان با هم صحبت میکنیم.»
۴. با مرکز درمان یا متخصص تماس بگیرید
اگر فرد قبلاً زیر نظر پزشک، روانپزشک یا روانشناس بوده است، تیم درمان باید از اتفاق رخداده مطلع شود. نوع ماده، مقدار احتمالی مصرف، زمان مصرف، داروهای فعلی و علائم مشاهدهشده را تا حد امکان دقیق بیان کنید.
خانواده نباید بر اساس تجربههای قبلی، داروهای درمان را خودسرانه کم یا زیاد کند. تصمیم درباره ادامه درمان در منزل، مراجعه حضوری یا نیاز به مراقبت اقامتی باید پس از ارزیابی فرد گرفته شود.
۵. اطلاعات واقعی را ثبت کنید
به جای بازجویی طولانی، اطلاعات قابل مشاهده را یادداشت کنید. زمان غیبت، تغییر رفتار، ماده احتمالی، داروهای مصرفی، سطح هوشیاری و نشانههای جسمی میتوانند هنگام مشاوره به تصمیمگیری کمک کنند.
اگر بسته، نام یا اطلاعاتی از ماده مصرفشده در دسترس است، آن را برای ارائه به کادر درمان نگه دارید. از لمس مستقیم مواد ناشناخته یا قرار دادن آنها در دسترس کودکان خودداری کنید.
چگونه درباره لغزش با فرد صحبت کنیم؟
گفتوگو بهتر است زمانی انجام شود که فرد هوشیار و محیط آرام باشد. حضور همزمان تعداد زیادی از بستگان میتواند احساس محاصره و مقاومت ایجاد کند؛ بنابراین یک یا دو نفر از افراد مورد اعتماد برای گفتوگو کافی هستند.
صحبت را با مشاهدههای مشخص آغاز کنید. برای مثال بگویید: «دیشب حالت عادی نبود، چند جلسه درمان را هم نرفتی و ما نگران سلامتت هستیم.»
از جملاتی مانند «تو هیچوقت درست نمیشوی»، «تمام زحمتهای ما را نابود کردی» یا «باز هم آبروی خانواده را بردی» پرهیز کنید. این جملهها اطلاعاتی به فرد نمیدهند و بیشتر باعث شرم، خشم یا پنهانکاری میشوند.
در مقابل میتوان گفت: «اتفاقی افتاده که باید جدی بررسی شود. ما برای بازگشت تو به درمان کمک میکنیم، اما ادامه مصرف و رفتارهای آسیبزا را نمیپذیریم.»
اگر فرد مصرف را انکار کرد، وارد بحث فرسایشی نشوید. نگرانیها و مرزهای خانواده را روشن بیان کنید و برای دریافت مشاوره تخصصی اقدام کنید.
برای مطالعه بیشتر میتوانید مقاله چگونه با اعتیاد همسر خود کنار بیاییم؟ را نیز بخوانید.
حمایت با آسان کردن ادامه مصرف تفاوت دارد
حمایت یعنی کمک به دریافت درمان، همراهی در مراجعه، گوش دادن بدون تحقیر و ایجاد محیطی امن. حمایت همچنین میتواند شامل کمک به تنظیم برنامه روزانه و شرکت خانواده در جلسات آموزشی باشد.
در مقابل، پرداخت بدهیهای ناشی از مصرف، دادن پول نقد بدون اطلاع از محل هزینه، دروغ گفتن برای پوشاندن رفتار فرد یا پذیرفتن خشونت، حمایت سالم محسوب نمیشود. این رفتارها ممکن است ناخواسته پیامدهای مصرف را از فرد دور کنند.
خانواده میتواند مرزهای خود را بهصورت روشن بیان کند. برای نمونه، مصرف در خانه، رانندگی پس از مصرف، آوردن مواد به محیط خانواده، تهدید و استفاده از پول مشترک برای تهیه مواد باید ممنوع باشد.
مرز زمانی مفید است که مشخص، قابل اجرا و بدون تهدیدهای غیرواقعی باشد. خانواده نباید مجازاتی را اعلام کند که توان یا قصد اجرای آن را ندارد.
پس از لغزش، درمان باید از اول شروع شود؟
همیشه لازم نیست تمام مراحل درمان دقیقاً از ابتدا تکرار شوند. متخصص باید بررسی کند که فرد چه مادهای مصرف کرده، لغزش چه مدت ادامه داشته و وضعیت جسمی و روانی او چگونه است.
ممکن است با افزایش جلسات روانشناسی، بازبینی داروها و تقویت برنامه پیشگیری از عود بتوان درمان را ادامه داد. در شرایط دیگر، مراقبت پزشکی، درمان فشردهتر یا حضور دوباره در یک مرکز اقامتی ضروری خواهد بود.
اگر لغزش چند بار تکرار شده، فرد کنترل مصرف را از دست داده یا محیط خانه پر از عوامل تحریککننده است، ارزیابی برای برنامه درمانی ساختاریافتهتر اهمیت بیشتری پیدا میکند. تصمیم نهایی نباید فقط بر اساس خواست خانواده یا مقاومت فرد گرفته شود.
چرا پیدا کردن علت لغزش اهمیت دارد؟
تمرکز صرف بر این سؤال که «چرا دوباره مصرف کردی؟» ممکن است فرد را در حالت دفاعی قرار دهد. بهتر است خانواده و درمانگر زنجیره اتفاقات پیش از مصرف را بررسی کنند.
برای مثال، ممکن است چند روز بیخوابی، اختلاف خانوادگی، قطع جلسات درمان، دریافت یک تماس از دوست قدیمی و سپس حضور در محیط مصرف پشت سر هم اتفاق افتاده باشند. شناخت این زنجیره کمک میکند برنامه پیشگیری دقیقتر شود.
پرسشهای مناسب میتوانند شامل این موارد باشند:
- در روزهای قبل از مصرف چه تغییری در خواب یا خلق فرد ایجاد شد؟
- آیا جلسات درمانی یا داروها قطع شده بودند؟
- چه شخص، مکان یا احساسی وسوسه را بیشتر کرد؟
- فرد پیش از مصرف با چه کسی تماس گرفت؟
- در آن لحظه چه راه جایگزینی میتوانست کمک کند؟
- خانواده کدام نشانه هشدار را دیر متوجه شد؟
- برای موقعیت مشابه بعدی چه برنامهای باید داشت؟
هدف این پرسشها پیدا کردن مقصر نیست. هدف، شناسایی نقطهای است که میتوان در دفعه بعد زودتر مداخله کرد.
برنامه پیشگیری از بازگشت دوباره
پس از کنترل وضعیت اولیه، بهتر است یک برنامه مکتوب برای ادامه درمان تهیه شود. برنامهای که فقط بر قول دادن تکیه داشته باشد، در شرایط فشار و وسوسه معمولاً کافی نیست.
شناسایی محرکها
افراد، مکانها، احساسات و موقعیتهایی که میل به مصرف را افزایش میدهند باید مشخص شوند. تنهایی، دریافت پول، مشاجره، بیخوابی، مهمانی خاص یا تماس با یک دوست قدیمی میتوانند محرک باشند.
برای هر محرک باید یک واکنش جایگزین نوشته شود. ترک محیط، تماس با مشاور، صحبت با فرد حامی، پیادهروی یا حضور در جلسه درمانی نمونههایی از واکنش جایگزین هستند.
داشتن فهرست تماس اضطراری
شماره مشاور، مرکز درمان، یک عضو قابل اعتماد خانواده و فرد حامی باید همیشه در دسترس باشد. فرد در حال بهبودی نباید منتظر بماند تا وسوسه کاملاً شدید شود.
بهتر است خانواده از قبل مشخص کند در صورت مشاهده نشانههای هشدار با چه کسی تماس بگیرد. این کار در شرایط بحرانی از تصمیمهای پراکنده و هیجانی جلوگیری میکند.
ادامه جلسات درمانی
بهبود علائم جسمی به معنای پایان نیاز به رواندرمانی نیست. جلسات فردی، گروهی و خانوادهدرمانی میتوانند به مدیریت وسوسه، فشار روانی و تعارضهای خانوادگی کمک کنند.
برنامه جلسات باید مشخص و قابل پیگیری باشد. غیبت مکرر از جلسات میتواند یک هشدار باشد و بهتر است سریع بررسی شود.
تنظیم برنامه روزانه
بیکاری طولانی، خواب نامنظم و نداشتن فعالیت هدفمند میتواند فرد را آسیبپذیرتر کند. برنامه روزانه بهتر است شامل زمان مشخص خواب، فعالیت جسمی، مسئولیت خانوادگی، جلسات درمان و تفریح سالم باشد.
ساختار روزانه نباید به شکل کنترل نظامی اجرا شود. هدف این است که فرد مسئولیتپذیری و نظم را بهتدریج دوباره به دست آورد.
برای آشنایی با نمونهای از فعالیتهای منظم میتوانید صفحه برنامه روزانه مرکز ترک اعتیاد را ببینید.
اعتماد خانواده چگونه دوباره ساخته میشود؟
اعتماد پس از لغزش با یک عذرخواهی یا قول کوتاهمدت برنمیگردد. اعتماد از رفتارهای کوچک، شفاف و تکرارشونده ساخته میشود.
حضور منظم در درمان، رعایت مرزهای مالی، مسئولیتپذیری و صداقت درباره وسوسهها میتوانند به بازسازی رابطه کمک کنند. خانواده نیز باید پیشرفتهای واقعی را ببیند و فرد را تا پایان عمر با اشتباه گذشته تعریف نکند.
اعتماد کردن به معنای حذف تمام مرزها نیست. میتوان همزمان حمایتگر بود و درباره پول، خودرو، رفتوآمد و حضور در محیطهای پرخطر محدودیتهای منطقی داشت.
خانواده باید از سلامت خود نیز مراقبت کند
زندگی در کنار فردی که با اعتیاد درگیر است میتواند فرسودگی، اضطراب و خشم زیادی ایجاد کند. اعضای خانواده نباید تمام زندگی خود را به کنترل فرد مصرفکننده محدود کنند.
مشاوره خانواده میتواند به اعضا کمک کند میان حمایت، کنترل افراطی و آسان کردن ادامه مصرف تفاوت قائل شوند. خواب کافی، ارتباط با افراد قابل اعتماد و داشتن فعالیتهای شخصی نیز بخشی از مراقبت خانواده است.
اگر کودک در خانه حضور دارد، نباید او را مسئول مراقبت یا گزارش رفتار والد قرار داد. کودک باید از مشاهده مصرف، مشاجره و موقعیتهای ناامن دور نگه داشته شود.
چه زمانی مراجعه فوری به مرکز درمان لازم است؟
در صورت تکرار مصرف، ناتوانی در کنترل وسوسه، رفتارهای پرخطر یا قطع کامل جلسات درمان، مراجعه را به تأخیر نیندازید. وجود توهم، افکار خودکشی، خشونت، بیخوابی شدید یا مصرف همزمان چند ماده نیز نیازمند ارزیابی فوری است.
قطع خودسرانه الکل، بعضی داروهای آرامبخش و برخی مواد میتواند خطرناک باشد. تصمیم درباره سمزدایی یا درمان در منزل باید فقط پس از بررسی پزشک گرفته شود.
مؤسسه راهی به سوی نور با استفاده از ظرفیت پزشک، روانپزشک و روانشناس، وضعیت فرد و عوامل مؤثر بر بازگشت به مصرف را بررسی میکند. پس از ارزیابی، میتوان درباره ادامه درمان، نیاز به مراقبت بیشتر و برنامه پیشگیری از عود تصمیم گرفت.
پرسشهای متداول
آیا یک بار مصرف تمام دوره پاکی را از بین میبرد؟
خیر. یک بار مصرف اتفاقی جدی است، اما به معنای بیارزش شدن تمام مهارتها و پیشرفتهای گذشته نیست. مهمترین موضوع، قطع ادامه مصرف و بازگشت سریع به برنامه درمان است.
آیا باید لغزش را از درمانگر پنهان کرد؟
خیر. پنهان کردن مصرف میتواند مانع اصلاح برنامه درمان شود. اطلاعات باید صادقانه و بدون کم یا زیاد کردن در اختیار درمانگر قرار گیرد.
آیا خانواده باید فرد را مجبور به اعتراف کند؟
تمرکز اصلی نباید گرفتن اعتراف باشد. اگر شواهد یا نگرانی جدی وجود دارد، خانواده میتواند بر ضرورت ارزیابی، رعایت مرزها و دریافت کمک تخصصی تأکید کند.
آیا بعد از لغزش باید فرد دوباره بستری شود؟
این تصمیم برای همه یکسان نیست. نوع ماده، مدت مصرف، وضعیت روانی، خطر اوردوز، شرایط خانه و سابقه درمان باید بررسی شوند.
آیا میتوان داروهای دوره قبل را دوباره شروع کرد؟
خیر، مگر با نظر پزشک. وضعیت جسمی، ماده مصرفشده و داروهای فعلی ممکن است نسبت به دوره قبل تغییر کرده باشند.
آیا سرزنش باعث میشود فرد اشتباهش را تکرار نکند؟
معمولاً سرزنش شدید باعث افزایش شرم، پنهانکاری و فاصله گرفتن از درمان میشود. گفتوگوی روشن همراه با مرزبندی، نتیجه مناسبتری دارد.
اگر فرد حاضر به مراجعه نباشد چه کنیم؟
خانواده میتواند ابتدا خودش مشاوره بگیرد و شیوه گفتوگو و مرزبندی را یاد بگیرد. در صورت وجود خطر فوری برای فرد یا دیگران، باید از خدمات اورژانسی کمک کمک گرفت.
آیا میتوان از بازگشت دوباره جلوگیری کرد؟
هیچ روشی تضمین صددرصدی ایجاد نمیکند، اما شناسایی محرکها، ادامه درمان، برنامه روزانه، حمایت خانواده و اقدام سریع هنگام مشاهده علائم هشدار میتوانند خطر را کاهش دهند.
دریافت مشاوره خانواده و هماهنگی ارزیابی
اگر یکی از اعضای خانواده پس از ترک دوباره مصرف کرده یا نشانههای هشدار در او دیده میشود، منتظر شدیدتر شدن مشکل نمانید. تماس اولیه میتواند به خانواده کمک کند وضعیت را توضیح دهد و قدم بعدی را با آگاهی بیشتری انتخاب کند.
ارتباط مستقیم با مدیریت و هماهنگی پذیرش
آقای قاسم قاسمزاده
۰۹۱۲۳۴۹۹۸۶۰
دفتر مرکزی و کارشناسان پاسخگو
۰۲۱-۷۷۱۸۱۶۷۲
۰۲۱-۷۷۱۸۱۶۷۳
۰۲۱-۷۷۱۸۱۶۷۴
واحد پذیرش و پاسخگویی به مراجعان
۰۲۱-۷۷۴۵۸۴۴۷
۰۲۱-۷۷۴۵۸۴۴۸
آدرس دفتر
تهران، خیابان سراج، بین سیمتری اول و سیمتری دوم، خیابان بقایی، کوچه مجاهد ۲، پلاک ۱۳
ایمیل: info@mrbsn.com
وبسایت: Tarketiad.com
برای مشاهده راههای ارتباطی میتوانید به صفحه تماس با مؤسسه راهی به سوی نور مراجعه کنید.
جمعبندی
در برخورد خانواده با لغزش در ترک اعتیاد، ایمنی و بازگشت سریع به درمان از پیدا کردن مقصر مهمتر است. خانواده باید نشانههای خطر را بررسی کند، از بحث هنگام مصرف بپرهیزد، مرزهای روشن داشته باشد و با متخصص تماس بگیرد.
لغزش نباید انکار شود و نباید آن را پایان راه دانست. بررسی علت اتفاق و اصلاح برنامه درمان میتواند از تبدیل یک لغزش کوتاه به بازگشت ادامهدار جلوگیری کند.